محصولات دارویی باید در شرایطی تولید شوند که خطر آلودگی میکروبی، شیمیایی یا ذرهای در پایینترین حد ممکن باشد. وجود میکروارگانیسمها در مواد اولیه یا محصولات نهایی میتواند کیفیت، پایداری و ایمنی دارو را تحت تأثیر قرار دهد و در برخی موارد موجب بروز عفونت در بیماران شود.
برای پیشگیری از این خطرات، الزامات بینالمللی GMP (Good Manufacturing Practice) و دستورالعملهای سازمان غذا و داروی ایران رعایت الزامات دقیق در زمینه کنترل میکروبی را الزامی کردهاند.
آلودگی میکروبی میتواند از مسیرهای مختلفی وارد چرخه تولید دارو شود، از جمله:
مواد اولیه آلوده (بهویژه آب، حلالها و مواد گیاهی)،
تجهیزات تولید و بستهبندی،
محیط کار و هوای سالن تولید،
و پرسنل دخیل در فرآیند ساخت یا بستهبندی.
در نتیجه، اجرای دستورالعملهای بهداشت فردی، کنترل محیطی، ضدعفونی سطوح و تهویه مناسب از الزامات حیاتی در تولید فرآوردههای دارویی است.
فرآوردههای دارویی از نظر نیاز به کنترل یا استریلیزاسیون به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
1-فرآوردههای استریل – مانند تزریقات، محلولهای چشمی و داروهای بیولوژیک، که باید فاقد هرگونه میکروارگانیسم زنده باشند.
2-فرآوردههای غیر استریل موضعی – مانند پمادها و کرمها، که باید دارای بار میکروبی کنترلشده باشند (حداکثر 10² CFU/g).
3-فرآوردههای خوراکی، رکتال یا ترانسدرمال – که حدود مجاز برای بار میکروبی هوازی 10³ CFU/g و برای مخمر و کپک 10² CFU/g است.
در تمامی این موارد، حضور ارگانیسمهای بیماریزا مانند E. coli، Salmonella spp.، Pseudomonas aeruginosa and Staphylococcus aureus غیرقابل قبول است.
آزمونهای میکروبی محصولات دارویی معمولاً بر اساس الزامات Ph. Eur.، USP <61> and USP <62> انجام میشوند و شامل موارد زیر هستند:
شمارش کل میکروارگانیسمهای هوازی (TAMC)
شمارش کل کپک و مخمر (TYMC)
جستوجو و شناسایی باکتریهای خاص:
Escherichia coli
Staphylococcus aureus
Pseudomonas aeruginosa
Salmonella spp.
Clostridium spp. (در محصولات خاص)
انتخاب روش بر اساس نوع نمونه (جامد، نیمهجامد یا مایع) انجام میشود و شامل یکی از موارد زیر است:
1-روش فیلتراسیون غشایی برای محلولها و مایعات شفاف
2-روش کشت آمیخته (Pour Plate) برای پودرها و کرمها
3-روش کشت سطحی (Spread Plate) برای مواد خشک یا جامد
روش MPN برای مواد با بار میکروبی پایین یا ماهیت مات
تمام مراحل باید در شرایط کنترلشده با رعایت اصول آسپتیک انجام شود.
در محیطهای دارویی، کنترل آلودگی میکروبی علاوه بر آزمون محصول، شامل پایش مستمر فاکتورهای زیر نیز میشود:
وضعیت بهداشتی پرسنل و آموزشهای دورهای
کنترل کیفی آب مصرفی (Purified Water / WFI)
پایش میکروبی هوا، سطوح و تجهیزات
طراحی بهداشتی اتاقهای تمیز و کنترل تردد
نظافت و ضدعفونی منظم با محلولهای معتبر
اجرای این اقدامات مطابق با الزامات GMP و ISO 14644 تضمینکننده ایمنی فرآیند و کیفیت محصول نهایی است.
آزمون میکروبی محصولات دارویی یکی از ارکان کلیدی سیستم تضمین کیفیت است و نتایج آن در مستندات کنترل کیفی، اعتبارسنجی فرآیند، و رهاسازی نهایی محصول نقش تعیینکننده دارد.
عدم انطباق نتایج با حدود مجاز، نیازمند بررسی علل ریشهای، بازبینی فرآیند تولید، و اجرای اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه است.