تست فلزات سنگین کادمیوم (Cd)

فلزات سنگین به عناصری گفته می‌شود که دارای چگالی بالا و عدد اتمی بزرگ‌تر از ۲۰ هستند و در مقادیر کم نیز می‌توانند اثرات سمی قابل‌توجهی داشته باشند. حدود ۴۰ فلز سنگین تاکنون شناخته شده‌اند که از میان آن‌ها سرب، جیوه، کادمیوم، آرسنیک، کروم، نیکل، مس و روی بیشترین اهمیت زیست‌محیطی و بهداشتی را دارند.

برخی از این عناصر مانند آهن، روی، مس و منگنز برای حفظ متابولیسم و عملکردهای حیاتی بدن در مقادیر اندک ضروری‌اند؛ اما غلظت‌های بالاتر می‌تواند موجب اختلال در سیستم عصبی، کلیوی، خونی و ایمنی گردد.

کادمیوم چیست؟

کادمیوم (Cd) فلزی نرم، نقره‌ای و بدون نقش بیولوژیکی شناخته‌شده است که به‌طور طبیعی در پوسته زمین و عمدتاً به همراه سنگ معدن روی یافت می‌شود. این فلز در صنایع مختلف مانند:

  • تولید باتری‌های نیکل-کادمیوم،
  • آبکاری فلزی،
  • رنگ‌سازی و پلاستیک،
  • کودهای فسفاته
    به کار می‌رود.

کادمیوم به‌دلیل تجمع‌پذیری زیستی بالا و عدم توانایی بدن در دفع آن، یکی از سمی‌ترین فلزات برای انسان و محیط زیست محسوب می‌شود.

اثرات زیستی و خطرات سلامتی

قرار گرفتن در معرض کادمیوم می‌تواند از راه‌های استنشاق، بلع یا جذب پوستی رخ دهد. سیگار منبع عمده مواجهه غیرشغلی است و غلظت کادمیوم خون در افراد سیگاری معمولاً ۴ تا ۵ برابر افراد غیرسیگاری است.

اثرات کوتاه‌مدت تماس با کادمیوم:

  • تهوع، استفراغ، درد شکم
  • تب بخار فلز و تنگی نفس
  • التهاب ریوی و خستگی شدید

اثرات مزمن و تجمعی:

  • آسیب لوله‌های کلیوی و نارسایی تدریجی کلیه
  • کاهش تراکم استخوان و پوکی استخوان (بیماری Itai-Itai)
  • اختلال در باروری و سیستم عصبی مرکزی
  • افزایش خطر سرطان ریه و پروستات
مکانیسم سمیت

کادمیوم در بدن به پروتئینی به نام متالوتیونئین (Metallothionein) متصل می‌شود و در کبد و کلیه تجمع می‌یابد.
این فلز با مهار آنزیم‌های حاوی گروه‌های سولفیدریل (–SH) موجب:

  • افزایش استرس اکسیداتیو،
  • تخریب DNA،
  • و اختلال در عملکرد میتوکندری می‌شود.

در گیاهان نیز کادمیوم باعث کاهش رشد، اختلال در فتوسنتز و تغییر در تعادل عناصر مغذی می‌گردد.

روش‌های اندازه‌گیری کادمیوم
روش آزمون توضیح کاربرد
ICP-MS (Inductively Coupled Plasma–Mass Spectrometry) دقیق‌ترین روش چندعنصری با حد تشخیص بسیار پایین (ppb) خون، ادرار، آب، خاک، غذا
ICP-OES (Optical Emission Spectrometry) روش استاندارد برای کنترل محیطی و صنعتی پساب، آب خام، محصولات صنعتی
AAS (Atomic Absorption Spectrometry) روش کلاسیک تأییدکننده برای پایش زیستی خون کامل و ادرار
استاندارد مرجع بین‌المللی برای تعیین کادمیوم در آب و پساب ISO 17294-2:2016 است.
نمونه‌های آزمون

زیستی: خون کامل، ادرار ۲۴ ساعته، مو (در مواجهات مزمن)

محیطی: آب آشامیدنی، پساب صنعتی، خاک و محصولات کشاورزی

مواد غذایی و بسته‌بندی: بررسی مهاجرت فلزات سنگین از مواد تماس با غذا

نمونه‌ها باید در ظروف پلی‌اتیلنی تمیز، فاقد فلز و با اسید نیتریک فوق‌خالص پایدار شوند.

علائم مواجهه و تشخیص آزمایشگاهی

علائم مسمومیت مزمن معمولاً تدریجی بروز می‌کند و شامل خستگی مداوم، بی‌اشتهایی، درد استخوان و افزایش کراتینین ادرار .
پایش کادمیوم معمولاً از طریق اندازه‌گیری غلظت آن در خون کامل یا ادرار ۲۴ ساعته انجام می‌شود.

مقدار نرمال در خون: کمتر از ۱ µg/L

مقدار نرمال در ادرار: کمتر از ۲ µg/g کراتینین

در مواجهات مزمن، آزمایش ادرار شاخص دقیق‌تری از بار کلیوی Cd محسوب می‌شود.

درمان و اقدامات پیشگیرانه

درمان قطعی برای حذف کادمیوم وجود ندارد؛ اما در موارد حاد، استفاده از عوامل شلات‌کننده (Chelating agents) مانند:

EDTA (اتیلن دی‌آمین تترا استیک اسید)

DMSA (دی‌مرکاپتوسوکسینیک اسید)
ممکن است توصیه شود.

اقدامات پیشگیرانه شامل:

کنترل منابع صنعتی و پساب‌ها

اجتناب از مصرف سیگار

نظارت بر غلظت کادمیوم در آب، خاک و مواد غذایی

استفاده از تجهیزات حفاظت فردی در محیط‌های آلوده

الخلاصة

کادمیوم یکی از خطرناک‌ترین فلزات سنگین با اثرات تجمعی و غیرقابل بازگشت بر سلامت انسان است. پایش مستمر و دقیق این عنصر در نمونه‌های زیستی و محیطی برای ارزیابی ایمنی انسان و محیط زیست ضروری است.
المختبر بارس با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته‌ی ICP-MS و AAS خدمات تخصصی اندازه‌گیری فلزات سنگین از جمله کادمیوم، سرب، جیوه و آرسنیک را مطابق با الزامات استاندارد ISO 17294-2:2016 و سایر مراجع بین‌المللی ارائه می‌دهد.