ایمنی میکروبی مواد غذایی یکی از ارکان اصلی سلامت عمومی است. وجود میکروارگانیسمهای بیماریزا در محصولات غذایی میتواند موجب بروز مسمومیتهای غذایی، فساد محصولات و کاهش ماندگاری شود. کنترل میکروبی دقیق در مراحل تولید، فرآوری، بستهبندی و نگهداری، برای حفظ سلامت مصرفکننده و انطباق با الزامات بهداشتی ضروری است.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) و سازمان غذا و کشاورزی (FAO) گزارش میدهند که بیماریهای ناشی از مصرف مواد غذایی آلوده از شایعترین مشکلات بهداشتی جهان به شمار میآیند. از این رو، انجام آزمونهای میکروبی مستمر در واحدهای تولید مواد غذایی الزامی است.
آلودگی میکروبی مواد غذایی ممکن است از یکی از مسیرهای زیر وارد شود:
مواد اولیه آلوده (آب، خاک، محصولات خام)،
تماس با تجهیزات یا سطوح فرآوری آلوده،
آلودگی متقاطع در هنگام آمادهسازی یا بستهبندی،
و میکروارگانیسمهای معلق در هوا یا منتقلشده توسط پرسنل.
هر مرحله از زنجیره تولید تا مصرف، در صورت نبود کنترل بهداشتی مناسب، میتواند منبع بالقوه انتقال آلودگی باشد.
رعایت اصول بهداشت فردی و محیطی، اساس پیشگیری از آلودگی مواد غذایی است.
در کارگاهها و کارخانههای تولیدی، موارد زیر باید بهصورت مستمر رعایت شود:
شستوشوی منظم دستها و استفاده از دستکش، ماسک و کلاه،
ضدعفونی دورهای سطوح و تجهیزات،
جلوگیری از تماس مواد خام و فرآوریشده،
تهویه مؤثر و کنترل ذرات معلق در هوا،
و آموزش مداوم پرسنل در خصوص اصول GMP و GHP.
در محیطهای فرآوری و بستهبندی مواد غذایی، بار میکروبی هوا (Airborne Microbial Load) یکی از فاکتورهای کلیدی کنترل آلودگی است.
میکروارگانیسمهای موجود در هوا مانند Listeria monocytogenes، Salmonella spp.، Staphylococcus aureus و E. coli میتوانند در فرآیندهایی نظیر اختلاط، پخت، خنکسازی و بستهبندی به محصولات منتقل شوند.
به عنوان نمونه:
در صنایع لبنی، آلودگی هوای سالن تولید میتواند موجب انتقال Listeria به فرآوردههای غیرپاستوریزه شود.
در تولید گوشت و فرآوردههای گوشتی، افزایش بار میکروبی هوا میتواند منجر به رشد E. coli و Salmonella گردد.
کنترل این آلودگی از طریق فیلتراسیون هوای ورودی، تهویه مناسب، نظافت منظم و پایش میکروبی هوا انجام میشود.
در آزمایشگاه پارس، آزمونهای میکروبی بر اساس الزامات ISO 4833، ISO 21527، ISO 16649، ISO 6579 و سایر استانداردهای مرتبط انجام میگیرد. این آزمونها شامل موارد زیر است:
شمارش کل باکتریهای هوازی مزوفیل (TAMC)
شمارش کپک و مخمر (TYMC)
جستوجو و شناسایی باکتریهای شاخص بهداشتی مانند:
تعیین شمارش کلیفرمها و انتروباکتریاسه
آزمونهای اختصاصی برای فرآوردههای لبنی، گوشتی، غلات و ادویهجات
نمونهها بر اساس نوع ماده غذایی و ویژگیهای فیزیکی با یکی از روشهای زیر بررسی میشوند:
1-روش کشت سطحی (Spread Plate) برای نمونههای خشک یا پودری،
2-روش کشت آمیخته (Pour Plate) برای نمونههای نیمهجامد،
3-روش فیلتراسیون غشایی برای مایعات و نوشیدنیها،
4-و در صورت نیاز، روش آماری MPN برای مواد با بار میکروبی پایین.
آزمون میکروبی مواد غذایی با هدف اطمینان از انطباق محصول با حدود مجاز آلودگی تعیینشده در استانداردهای ملی و بینالمللی انجام میشود. نتایج این آزمونها پایه تصمیمگیری برای تأیید یا رد محمولههای غذایی و نیز ابزار مؤثری در کنترل بهداشت خطوط تولید است.